Waar ga je staan als je in een echtscheiding ligt? Overigens schreef J. Randall Nichols in zijn boek “Ending marriage, keeping faith” dat er niet één scheiding is en geen sprake is van “getting a divorce”, alsof het daarmee gedaan is. Hij schrijft over the “seven divorces”. Hij beschrijft hoe er verschillende stadia zijn van de scheiding, waarin de juridische scheiding slechts één fase is, maar niet perse de afrondende fase.

Zo is het ook, ik zie regelmatig hoe de beschikking echtscheiding niet zozeer een afronding is, maar eerder een begin van het echt kunnen werken met wat er is gebeurd, omdat zolang deze financiële en juridische perikelen lopen er geen ruimte is voor verwerking. Het is nog teveel de kaken op elkaar om het voor elkaar te krijgen.

Hoe die kaken ook al tijdens de mediation wat minder op elkaar te hebben? Dat is voor voor mij als mediator ook een uitdaging. Hoe vind ik rust in deze onrust?
Ik denk daarbij aan de koan van de 20e eeuw zenleraraar Hisamatsu Shin’ichi (1889 – 1980): Precies daar, wanneer je niets meer uit jezelf kunt doen: wat ga je dan doen? Of zoals het ook wordt geformuleerd: “als er geen plaats is om te staan, waar ga je dan staan”?

Als toegelaten kan worden dat een echtscheiding in wezen de grond onder je voeten vandaan haalt, dan gebeurt er iets… Dan lig je in een echtscheiding, in de zin dat je weet waar energie in te steken en wat te laten voor wat het is. Dat is rouw en rauw. Allerminst eenvoudig. Dit is misschien wel het echte echtscheidingsproces, of de echte echtscheidingsweg.

Echtscheiding, wat betekent het eigenlijk? Indachtig mijn vorige weblog wil ik er naar kijken met een beginnersmind? Echtscheiding is een samengesteld woord, bestaande uit “echt” en “scheiding”. Echt stamt af van het Middelnederlandse echt. Echt betekent huwelijk, verbintenis of wettig. Oorspronkelijk verwees het naar datgene wat volgens de wet of het recht was vastgelegd (de ee). Scheiding is afgeleid van het werkwoord scheiden, en betekent “uit elkaar halen”, “verdelen” of “beslissen”.

Wat “echt” is uit elkaar halen. Dat is een schijnbare tegenstrijdigheid. Geen wonder dat het zo vaak bijna niet te doen is, terwijl het ook wel te doen is. Deze tegenstrijdigheid komt in zoveel facetten terug bij een echtscheiding. Vaak is een reden voor het uit elkaar gaan dat het niet meer lukt om elkaar te bereiken. Juist in die situatie van moeizame communicatie is het nodig om ferme stappen te zetten en veel dingen te regelen samen (over de kinderen, het huis, het pensioen, het vermogen etc.) om tot ontbinding van het huwelijk te komen.

Hoe dan nog gesproken kan worden van in scheiding “liggen”? Mensen staan eerder stijf van de zenuwen dan dat ze er rustig bij liggen. In het dagblad “Trouw” schreef Ton den Boon hierover in de rubriek “Taal”. Waar komt het in scheiding liggen vandaan? Hij schrijft erover: “het werkwoord in scheiding “liggen” moet worden opgevat, als “zich (in de genoemde omstandigheid) bevinden.

Ja, het is een zich bevinden in. Hoe houd ik me staande in het liggen in de echtscheiding? En ook daar wijst mijn zenbeoefening me een weg, want in zen is de schijnbare tegenstrijdigheid een gegeven. Een manier om daarmee te werken is de koanstudie. Koanstudie heeft zelfs wel raakvlakken met het recht, omdat het raakvlakken heeft met jurisprudentie. Een koan betreft een publiek geval, een casus: een gesprek tussen leraar en leerling. Ik bestudeer dit geval en heb aan de leraar de essentie van deze koan te tonen. Dat is nog niet eenvoudig. Zo raak ik bekend met een vraagstuk waar ik met mijn hoofd niet uitkom. Ik kauw erop, ik zit ermee, en raak vertrouwd met het uithouden van deze onwetendheid. En toch, op een gegeven moment dient het antwoord zich aan, niet door het verstandelijk te begrijpen, maar door het te ervaren. In de volgende weblog ga ik hierop door. De echtscheiding als koan.

Een nieuwe website! Het werd tijd! Met de oude heb ik lang gedaan (met dank aan Erna Braat), en nu tijd voor herijking en verfrissing.
De nieuwe website nodigt me uit om een weblog bij te gaan houden over mijn werk als mediator-advocaat, en ook mijn “nevenwerk” als zenleraar. Het lijken twee aparte werelden, en ik ervaar dat het zoveel dichter bij elkaar ligt dan het lijkt.

Ik “zit” al ruim 30 jaren in de echtscheidingen. En de helft van die tijd, sinds ongeveer 15 jaren, zit ik regelmatig op het meditatiekussen.
In Zen speelt niet-weten een grote rol, in de zin van al mijn overtuigingen en gedachten en meningen even laten voor wat ze zijn en leren kijken en luisteren als een beginner! De Japanse-Amerikaanse Zenmeester Shunryu Suzuki (1904-1971) noemde het de beginnersmind: “In de geest van de beginner zijn er vele mogelijkheden, in die van de ervarene maar enkele.”

Lijkt dat niet verrekte veel op hoe ik als mediator-advocaat heb te functioneren. Aan mij om te ondersteunen dat er vele mogelijkheden zijn, juist als er op het oog maar enkele mogelijkheden lijken te zijn. Stappen terug zetten in de verhitting en vernauwing die bij een echtscheiding zo op de loer liggen! Dat lijkt een vertraging en toch is dat allerminst zo. Ik ben een snelle werker. Ik zie de waarde van doortastend optreden, en toch ik zou dat niet volhouden als ik daarnaast niet de waarde ken van in wezen “achterover leunen.”

Hoe kijk ik tegen echtscheiding aan met een beginnersmind? Dat is de volgende weblog.